Pieniądze na Czyste Powietrze są, podobnie jak zaległości w rządowym programie

Ministerstwo Klimatu i Środowiska zaprzecza informacjom, że sztandarowy program powszechniej termomodernizacji i wymiany kopciuchów, których nadal jest blisko 2 mln, nie ma pieniędzy. Resort przyznaje się jednak do zaległości, które chce nadrobić do maja.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Jaka jest dostępność środków finansowych na program „Czyste Powietrze”?
• Co stanowi główne wyzwanie w bieżącej realizacji programu?
• Na czym polega rozbieżność stanowisk między ministerstwami w kwestii finansowania?
• Jakie są kluczowe źródła finansowania inicjatywy „Czyste Powietrze”?
• Czy beneficjenci odczuwają skutki obecnych opóźnień w programie?
• Jakie działania naprawcze są planowane w celu usprawnienia programu?

Ministerstwo Klimatu i Środowiska podkreśla, że środki na finansowanie programu Czyste Powietrze, sztandarowego programu walki ze smogiem, są, a problemy dotyczą certyfikacji rozpatrzonych pozytywnie wniosków na dotacje począwszy od 2024 r. – Środków na realizację programu nie brakuje. Każdy, kto dzisiaj złoży wniosek, może liczyć na finansowanie, które pochodzi z Funduszu Modernizacyjnego. Kwestia certyfikacji nie dotyczy środków z Funduszu Modernizacyjnego ani z Krajowego Planu Odbudowy  – zapewnia Krzysztof Bolesta, wiceminister klimatu i środowiska. I dodaje, że wypłaty z FM oraz z KPO wojewódzkie fundusze również realizują na bieżąco.

Wątpliwości co do możliwości certyfikacji wydatków do KE ze strony Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej budzi część środków, która była finansowana z programu FEnIKS. Chodzi tu o rozliczenie się z Komisją z już wypłaconych pieniędzy.  – Nie ma to żadnego wpływu na beneficjentów. Braki i zaległości w certyfikacji dopełnimy do połowy maja – zapewnia Krzysztof Bolesta. Przyznaje on jednak, że opóźnienia w realizacji programu są i wynikają wciąż z niewystarczającej liczby kadr, pozwalającej na szybkie rozpatrywanie wniosków na dotacje.

Na czym polega spór między ministerstwami?

Finansowanie programu „Czyste Powietrze” opierało się od końca 2023 r., aż do dzisiaj na trzech elementach, było to 13 mld zł z Krajowego Planu Odbudowy, 7,9 mld zł z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko (FEnIKS) 2021-2027 (środki z obu programów zostały już w pełni wypłacone lub zarezerwowane na zaległe wypłaty). Obecnie bez przeszkód środki na program Czyste Powietrze płyną z Funduszu Modernizacyjnego, na który przeznaczono 10 mld zł. – Od 31 marca 2025 r., kiedy program ruszył na nowo po przerwie, złożono wnioski na kwotę 3,5 mld zł. Pieniądze więc na najbliższe ok. dwa lata są – mówi wiceminister.

Największe problemy dotyczą źródła finansowania w ramach programu FEnIKS. W ramach programu to Ministerstwo Finansów przeznacza środki (w formie zaliczkowania ze środków budżetowych) na realizację Programu Czyste Powietrze. To źródło finansowania programu wymaga certyfikowania wydatków przez NFOŚiGW i Ministerstwo Klimatu i Środowiska przed przesłaniem ich przez Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej do Komisji Europejskiej. KE następnie, po ich akceptacji, zwraca środki w formie refundacji do budżetu państwa. Jednak nieoczekiwanie MFiPR wyłączył ostrożnościowo w grudniu 2025 r. z wniosku o płatność do KE kwotę 281,69 mln zł (Resort ma zastrzeżenia do finansowania niektórych instalacji z tzw. listy ZUM) wydatków poniesionych w ramach PPCP. – Zdziwił nas szum medialny w tej sprawie. Certyfikacja to rutynowa, techniczna sprawa. Proces certyfikacji wydatków w ramach środków europejskich wygląda podobnie począwszy od 2009 r. Dotychczas zdarzały się podobne sytuacje, gdzie były wątpliwości i były wstrzymywane deklaracje wydatków. Nikt jednak nie robił z tego problemu medialnego. Kwestie certyfikacji zawsze były wyjaśniane między resortami, a czasami również z KE. Certyfikacja to problem między ministerstwami. Nie dotyczy wypłat dla beneficjentów, które są realizowane niezależnie – tłumaczy Bolesta.

Brak certyfikacji? Klimat zapewnia, że nadrobi zaległości

Co więcej jednak MFiPR informuje nas, że MKiŚ zobowiązał się w zeszłym roku do zakontraktowania (certyfikacji – red.) 1,5 mld zł projektów w ramach PPCP FEnIKS. – To zobowiązanie nie zostało zrealizowane. Powodem takiej decyzji jest znalezienie niekwalifikowanych projektów w liście przesłanej przez NFOŚiGW, to znaczy projektów, które nie kwalifikowały się do otrzymania unijnego refinansowania. MFiPR odpowiada zgodnie z regulacjami UE za zapewnienie, że do KE będą certyfikowane jedynie prawidłowe wydatki – informuje nas resort MFiPR.

W konsekwencji braku certyfikacji zadziałało Ministerstwo Finansów sprawujące kontrolę nad realizacją dochodów i wydatków budżetu środków europejskich. – Dotychczas przekazano na realizację programu „Czyste Powietrze” kwotę ponad 4,3 mld zł z budżetu środków europejskich, a do Komisji Europejskiej rozliczono tylko 1,23 tys. zł. Dlatego Ministerstwo Finansów wniosło o nieskładanie kolejnych zleceń płatności dla wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej realizujących program, do czasu scertyfikowania znacznej części kwoty wypłaconej z programu FEnIKS na program „Czyste Powietrze” – wskazuje resort.

Resort klimatu zdaje sobie sprawę z tych opóźnień, ale podkreśla, że wbrew medialnym informacjom nigdy nie było zagrożenia braku środków na wypłaty dotacji.  – Zdajemy sobie sprawę z kwestii certyfikacji. Uznaliśmy, że pilniejsze będzie prawidłowe rozpatrzenie wniosków, które mamy wysłać do rozliczenia pieniędzy UE. Skład osobowy w WFOŚiGW nie jest z gumy i mamy tu pewne braki kadrowe patrząc na skalę wyzwań. Teraz deklarujemy, że przedłożymy certyfikację środków na kwotę 1,5 mld zł do początku maja – mówi wiceminister Bolesta. Wówczas do końca maja MFiPR ma przesłać te certyfikowane wydatki do KE.

Zdaniem wiceministra, patrząc na zaległości w rozpatrzeniu zaległych wniosków o płatność, są od początku roku sprawnie nadrabiane. I jeśli jeszcze pod koniec 2025 r. wnioski, którymi od 2024 r. nikt jeszcze się nie zajął, opiewały na kwotę dotacji 1,2 mld zł, to dzisiaj jest to już 600 mln zł. – W obiegu między beneficjentami a WFOŚiGW są wnioski na kwotę 1,1 mld zł. Środki te nie są jeszcze w pełni rozliczone, ale spada liczba tych, w których jeszcze nikt nie nadał biegu – mówi.

Resort chce, aby szybciej procedowano wnioski 

Wiceminister zapewnia, że NFOŚiGW przyjął już harmonogram, zgodnie z którym w najbliższych miesiącach zostaną nadrobione wszystkie zaległe kwestie administracyjne na rzecz Komisji Europejskiej. – Zakładamy, że ten proces będzie przebiegał bez większych problemów – każde rozliczenie zostało gruntownie zweryfikowane przez WFOŚiGW, a następnie przez NFOŚiGW. Przesunięcie certyfikacji nie będzie miało wpływu na wydatkowanie środków z FEnIKS – mówi wiceminister.

Beneficjenci mogą nadal rozliczać projekty w programie i otrzymują dofinansowanie. Jeżeli zajdzie taka potrzeba, NFOŚiGW wdroży rozwiązanie przejściowe zapewniające ciągłość wypłat środków w umowach w ramach FEnIKS. Zamiast podstawiania środków budżetowych, wypłaty te będą poniesione ze środków własnych NFOŚiGW. Jakiekolwiek sugestie, jakoby program Czyste Powietrze mógł zostać bez finansowania, są nieuprawnione i prowadzą do niepotrzebnego niepokoju wśród beneficjentów i opinii publicznej – podkreśla Bolesta.

Do 16 marca trwają konsultacje kolejnych zmian w programie, które mają ułatwić dostęp do programu beneficjentom. Część rozwiązań może wejść w drugiej połowie tego roku, a pozostałe muszą jeszcze zyskać akceptację Europejskiego Banku Inwestycyjnego. Zakłada on, że program przyspieszy w tym roku. – Obecnie rozpatrywanych jest 900 wniosków tygodniowo. W 2024 r., jeszcze sprzed uszczelnienia programu bywało to ok. 5-6 tys. Liczymy, że stopniowo liczba złożonych wniosków będzie rosła i docelowo zakładamy, że będzie to blisko 4 tys. tygodniowo – mówił Bolesta.